Vận dụng mô hình 5E trong giáo dục STEAM cho trẻ mầm non: Khoảng cách giữa nhận thức và thực hành của giáo viên

Trong vài năm gần đây, giáo dục STEAM được chú trọng trong giáo dục mầm non (GDMN) trên thế giới, nhờ khả năng tạo ra môi trường học tập tích hợp và khuyến khích trẻ khám phá, thử nghiệm (DeJarnette, 2018). Trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi được xem là giai đoạn chuyển tiếp quan trọng từ tư duy trực quan sang tư duy tiền logic. Ở giai đoạn này, một số năng lực nền tảng của tư duy khoa học có thể được nuôi dưỡng, bao gồm: đặt câu hỏi, dự đoán, quan sát, thử nghiệm và giải thích dựa trên chứng cứ (Koerber và Osterhaus, 2019). Theo mạch đó, học tập truy vấn thường được xem là phù hợp vì nhấn mạnh vai trò chủ động của trẻ trong quá trình kiến tạo tri thức (Hsin và Wu, 2023). Tuy vậy, trong thực tiễn triển khai giáo dục STEAM trong GDMN tại Việt Nam, không ít hoạt động được tổ chức theo hướng thiên về hình thức. Một số nghiên cứu cảnh báo rằng hoạt động STEAM trong lớp học mầm non đôi khi chú trọng sản phẩm để trưng bày hơn là theo dõi quá trình trẻ tư duy và giải quyết vấn đề (Trần Viết Nhi và cộng sự, 2020). Khi cần một “khung” để tổ chức hoạt động, nhiều giáo viên mầm non (GVMN) có thể đồng nhất triết lí học tập truy vấn với mô hình 5E (Engage - Explore - Explain - Elaborate - Evaluate) và từ đó xem 5E như một trình tự tương đối cố định (Dang và Dinh, 2023). Cách vận dụng theo hướng cứng nhắc này có thể tạo ra một độ vênh đáng kể trong tổ chức các hoạt động STEAM. Mô hình 5E vốn được Bybee và cộng sự (2006) thiết kế trên nền tảng thuyết kiến tạo nhằm hỗ trợ quá trình hình thành lập luận và tư duy phản biện. Tuy nhiên, khi 5E được dùng như một kịch bản tuyến tính, không gian để trẻ tự đặt câu hỏi, thử nghiệm sai và tự diễn giải chứng cứ có thể bị thu hẹp. Trong bối cảnh GV chịu áp lực thời gian và phải hoàn tất đủ năm giai đoạn trong một tiết học ngắn, vai trò của trẻ như chủ thể kiến tạo tri thức dễ bị giảm, nhường chỗ cho chuỗi thao tác được GV định sẵn. Như vậy, vấn đề không chỉ nằm ở việc lựa chọn mô hình dạy học, mà còn ở cách hiểu và cách vận dụng mô hình trong thực tiễn lớp học. Sự lệch pha giữa bản chất kiến tạo của mô hình 5E và c