Nghiên cứu về công nghệ mang tính đột phá: Nguồn gốc lý thuyết và chiến lược quốc gia trong cách tiếp cận của Trung Quốc

Trong bối cảnh cuộc cách mạng khoa học - công nghệ mới diễn ra mạnh mẽ và sự cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày càng đan xen, “công nghệ mang tính đột phá” đã trở thành một khái niệm được sử dụng phổ biến trong chính sách khoa học - công nghệ quốc tế, cấu trúc phát triển công nghiệp và nghiên cứu an ninh quốc gia. Bài tổng thuật này được tóm lược từ hai trong số các báo cáo chuyên đề về nghiên cứu công nghệ đột phá của Viện Nghiên cứu Hội nhập Hồng Kông. Từ trí tuệ nhân tạo, điện toán lượng tử, sinh học tổng hợp, đến internet vệ tinh quỹ đạo thấp, bán dẫn tiên tiến và công nghệ năng lượng mới, ngày càng nhiều công nghệ tiên phong không còn chỉ là biến số đổi mới của một ngành đơn lẻ, mà đang trở thành lực lượng quan trọng tái định hình năng lực cạnh tranh quốc gia, quyền chi phối chuỗi giá trị công nghiệp, phương thức quản trị xã hội, thậm chí cả cấu trúc trật tự quốc tế. Việc nhận diện chính xác nội hàm, phạm vi khái niệm và các tiêu chí xác định của “công nghệ mang tính đột phá” không chỉ là vấn đề định nghĩa thuật ngữ hay phân loại học thuật, mà đã trở thành một vấn đề lý luận mang tính nền tảng, có ý nghĩa trực tiếp đối với việc hoạch định chiến lược quốc gia, phân bổ nguồn lực khoa học - công nghệ và định hướng phát triển dài hạn. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu hiện nay về công nghệ mang tính đột phá vẫn được xây dựng trên cơ sở các khung phân tích xuất phát từ cạnh tranh thị trường, tiêu biểu là lý thuyết “đổi mới mang tính đột phá” của Christensen. Mặc dù lý thuyết này có đóng góp quan trọng trong việc lý giải cơ chế doanh nghiệp giành lợi thế cạnh tranh thông qua việc thâm nhập các phân khúc thị trường cấp thấp hoặc kiến tạo các thị trường mới, song phạm vi giải thích của nó chủ yếu giới hạn trong lĩnh vực kinh doanh và cạnh tranh thương mại. Khi đối tượng nghiên cứu được mở rộng sang các công nghệ chiến lược có ý nghĩa quyết định đối với năng lực cạnh tranh quốc gia trong thế kỷ XXI, cách tiếp cận dựa trên logic thị trường thuần túy bộc lộ những hạn chế nhất định. Nhiều quá trình phát triển công nghệ hiện nay không chỉ được dẫn dắt bởi động lực thương mại, mà còn chịu tác động mạnh mẽ từ các yêu cầu về an ninh quốc gia, ưu thế quân sự, các đột phá trong khoa học cơ bản, cũng như xu hướng hội tụ ngày càng sâu rộng giữa các lĩnh vực công nghệ. Do đó, việc nghiên cứu và đánh giá công nghệ mang tính đột phá đòi hỏi một khuôn khổ phân tích toàn diện hơn, có khả năng bao quát đồng thời các khía cạnh kinh tế, chiến lược, công nghiệp, an ninh và xã hội