Xã hội số và những vấn đề đặt ra đối với pháp luật Việt Nam

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi sâu rộng từ xã hội truyền thống sang xã hội số (XHS). Nếu trong xã hội truyền thống, các quan hệ xã hội chủ yếu được hình thành và điều chỉnh trong không gian vật lý thì ngày nay, các tương tác xã hội ngày càng diễn ra trên môi trường số với tốc độ nhanh, phạm vi rộng và tính kết nối cao. Điều này không chỉ làm thay đổi phương thức sản xuất, giao tiếp và quản lý xã hội mà còn đặt ra những yêu cầu mới đối với vai trò của pháp luật trong việc điều chỉnh hành vi con người. Các nghiên cứu tại quốc tế khẳng định, XHS là một trạng thái phát triển của xã hội, trong đó công nghệ số được tích hợp vào mọi lĩnh vực đời sống, làm thay đổi cách thức sản xuất, giao tiếp và quản lý xã hội [5, tr. 12], [17, tr. 5]. Tại Việt Nam, khái niệm “xã hội số” được hình thành và phát triển qua nhiều văn bản chính sách trước đó, từ Quyết định số 749/QĐ-TTg năm 2020 với mục tiêu phát triển đồng bộ chính phủ số, kinh tế số và XHS và được chính thức đề cập tại Quyết định số 411/QĐ-TTg năm 2022, trong đó xác định XHS là một trong ba trụ cột của tiến trình chuyển đổi số quốc gia. Gần đây nhất, Luật Chuyển đổi số năm 2025 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2026) định nghĩa XHS là xã hội trong đó cá nhân, tổ chức chủ yếu hoạt động, tương tác thông qua dịch vụ số, hệ thống số, nền tảng số và môi trường số [11]. Sự phát triển của các nền tảng số, trí tuệ nhân tạo (AI) và các mô hình kinh doanh dựa trên dữ liệu đã làm xuất hiện nhiều dạng thức quan hệ xã hội mới, vượt ra ngoài khuôn khổ điều chỉnh của pháp luật truyền thống. Các nghiên cứu trong nước cho thấy XHS đang làm thay đổi phương thức tương tác xã hội, đồng thời hình thành các yếu tố như công dân số và văn hóa số [8, tr. 24; 6]. Các nghiên cứu quốc tế nhìn nhận sự phát triển của XHS đặt ra hàng loạt vấn đề pháp lý như bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, đạo đức công nghệ và quản lý nền tảng số, đòi hỏi pháp luật phải thích ứng theo hướng linh hoạt và liên ngành [16, tr. 163]. Trên cơ sở đó, bài viết phân tích những vấn đề pháp lý cơ bản phát sinh trong XHS và đề xuất định hướng hoàn thiện pháp luật Việt Nam nhằm bảo đảm sự phát triển bền vững, an toàn và tôn trọng quyền con người trong kỷ nguyên số